Historia opowiedziana w "CzÅ‚owieku z żelaza" to dalszy ciÄ…g "CzÅ‚owieka z marmuru" z 1976 roku. GÅ‚ówny bohater, syn Mateusza Birkuta, Maciek Tomczyk, jest robotnikiem w Stoczni GdaÅ„skiej i dziaÅ‚aczem komitetu strajkowego. Dziennikarz radiowy Winkel otrzymuje polecenie zrealizowania reportażu kompromitujÄ…cego Tomczyka. W trakcie staraÅ„ o przepustkÄ™ na teren strajkujÄ…cej Stoczni spotyka AgnieszkÄ™, która w roku 1976 robiÅ‚a film o Birkucie, teraz żonÄ™ Tomczyka. To Agnieszka przekonuje dziennikarza o sÅ‚usznoÅ›ci żądaÅ„ strajkujÄ…cych. Winkel postanawia, że reportaż, który miaÅ‚ zrobić, nigdy nie powstanie. Komisja RzÄ…dowa i MiÄ™dzyzakÅ‚adowy Komitet Strajkowy podpisujÄ… porozumienie.

W czasie, gdy rozgrywaÅ‚y siÄ™ wydarzenia sierpniowe w 1980 roku, autor scenariusza "CzÅ‚owieka z żelaza", Aleksander Åšcibor-Rylski, przebywaÅ‚ za granicÄ…. Scenariusz filmu napisaÅ‚ w ciÄ…gu szeÅ›ciu dni na podstawie dokumentów, relacji Å›wiadków, zapisów magnetofonowych. WyjaÅ›niajÄ…c tytuÅ‚ filmu powiedziaÅ‚: "Birkut przyjechaÅ‚ ze wsi na budowÄ™ Nowej Huty twardy i takim pozostaÅ‚. Narasta w nim Å›wiadomość, ale jako charakter pozostaje monolitem od poczÄ…tku do koÅ„ca. Jego syn najpierw prezentuje siÄ™ jako mÅ‚ody czÅ‚owiek, dość nieufny i zamkniÄ™ty w sobie. Jest dopiero takim kawaÅ‚kiem żelaza, który trzeba wykuć. I wykuwa go życie - Å›mierć ojca, rok 1976, dziaÅ‚alność w wolnych zwiÄ…zkach zawodowych i wreszcie sam strajk".

Andrzej Wajda trafiÅ‚ do Stoczni jako prezes Stowarzyszenia Filmowców Polskich, które wywalczyÅ‚o sobie prawo do dokumentowania strajku dla celów archiwalnych. "Robotnicza straż przy bramie rozpoznaÅ‚a mnie od razu, a w drodze na salÄ™ obrad jeden ze stoczniowców powiedziaÅ‚: - Niech pan zrobi film o nas... - Jaki? - CzÅ‚owiek z żelaza! - odpowiedziaÅ‚ mi bez namysÅ‚u. Nigdy nie robiÅ‚em filmu na zamówienie, ale tego wezwania nie mogÅ‚em zignorować" - tak Andrzej Wajda wspomina okolicznoÅ›ci powstania filmu na swojej stronie internetowej.

Scena finaÅ‚owa "CzÅ‚owieka z marmuru" odbywaÅ‚a siÄ™ wÅ‚aÅ›nie przy bramie stoczni w GdaÅ„sku. Wajda już wczeÅ›niej próbowaÅ‚ pokazać na ekranie wydarzenia, które rozegraÅ‚y siÄ™ na Wybrzeżu w 1970 roku - strajk i masakrÄ™ robotników - ale cenzura uniemożliwiÅ‚a mu to. "Teraz jednak wÅ‚adza byÅ‚a znacznie sÅ‚absza i autor +CzÅ‚owieka z marmuru+, Aleksander Åšcibor-Rylski, zabraÅ‚ siÄ™ ochoczo do pisania scenariusza, gdy tymczasem ja, w swojej naiwnoÅ›ci, poszedÅ‚em na rozmowÄ™ do generaÅ‚a Jaruzelskiego w sprawie czoÅ‚gów, których potrzebowaÅ‚em do scen stanu wyjÄ…tkowego na Wybrzeżu w 1970 roku. Kilka miesiÄ™cy później czoÅ‚gi Jaruzelskiego wyjechaÅ‚y na ulice potwierdzajÄ…c, że porozumienia ze spoÅ‚eczeÅ„stwem zostaÅ‚y podpisane pod przymusem... ByÅ‚y to te same czoÅ‚gi, których odmówiÅ‚ mi generaÅ‚ do filmu jesieniÄ… 1980 roku" - wspomina Wajda.

"Film powstawaÅ‚ szybko, z dnia na dzieÅ„, pomimo ogromnych trudnoÅ›ci, zwÅ‚aszcza scenariuszowych. Nieustannie dowiadywaliÅ›my siÄ™ o nowych faktach, które powinny znaleźć siÄ™ w filmie, inne, zbyt oczywiste, musiaÅ‚y ulec redukcji. UczyliÅ›my siÄ™ rozumieć tÄ™ nowÄ… rzeczywistość i pokazywać jÄ… równoczeÅ›nie na ekranie, co nie byÅ‚o Å‚atwe" - pisze Wajda. ZdjÄ™cia rozpoczęły siÄ™ w styczniu 1981. W scenopisie znacznie wiÄ™cej niż w filmie byÅ‚o scen przemocy ze strony milicji, wÄ…tek masakry grudniowej ''70 byÅ‚ nieco bardziej rozwiniÄ™ty.

W marcu zrealizowano sceny dziejÄ…ce siÄ™ przed StoczniÄ… im. Lenina. Na terenie wytwórni przy CheÅ‚mskiej scenograf Allan Starski wybudowaÅ‚ makietÄ™ stoczniowej bramy. Po obejrzeniu nakrÄ™conych materiaÅ‚ów Wajda postanowiÅ‚ jednak powtórzyć te sceny w autentycznym miejscu wydarzeÅ„ sierpniowych. Pracowano w poÅ›piechu, aby zdążyć przed 13 maja, kiedy rozpoczynaÅ‚ siÄ™ festiwal w Cannes. Wajda liczyÅ‚ na to, że jeżeli film zostanie wyÅ›wietlony na tak prestiżowym festiwalu, to wÅ‚adze nie bÄ™dÄ… już mogÅ‚y wstrzymać jego rozpowszechniania.

"CzÅ‚owiek z żelaza" ukoÅ„czony zostaÅ‚ na poczÄ…tku maja. Prezentacje w ministerstwie kultury, walka z urzÄ™dnikami o ewentualne poprawki omal nie przekreÅ›liÅ‚y szansy filmu w Cannes. Ostatecznie ministerstwo wydaÅ‚o zgodÄ™ na wysÅ‚anie filmu na festiwal dosÅ‚ownie w ostatnim momencie. Premiera w Cannes odbyÅ‚a siÄ™ 28 maja. DzieÅ„ później jury ogÅ‚osiÅ‚o werdykt, ZÅ‚otÄ… PalmÄ™ przyznajÄ…c "CzÅ‚owiekowi z żelaza". Na lotnisku w Warszawie WajdÄ™ witaÅ‚ tÅ‚um ludzi.

Po zwyciÄ™stwie w Cannes byÅ‚o oczywiste, że odwlekanie polskiej premiery "CzÅ‚owieka z żelaza" może spowodować nieobliczalne w skutkach protesty. Ludzie domagali siÄ™ normalnego wyÅ›wietlania filmu, który wszedÅ‚ do kin 27 lipca 1981 roku. WyÅ›wietlany byÅ‚ tylko przez kilka miesiÄ™cy - do wprowadzenia stanu wojennego, ale w tak krótkim czasie obejrzaÅ‚o go kilka milionów widzów.

oprac.IR HappySenior.pl ,żr.(PAP)Polonia dla Polonii